Tương tác có chủ đích, không phải trò chơi cho vui: phá băng, đặt câu hỏi và tạo niềm vui học tập
Một trò chơi vui chưa chắc giúp học viên học tốt hơn. Bài này chỉ cách chọn hoạt động phá băng theo mục đích, năm kỹ thuật điều phối câu hỏi để cả lớp cùng nghĩ, và cách đưa niềm vui vào buổi học mà vẫn bám mục tiêu.
"Lớp hôm nay cần sôi nổi hơn, em thêm vài trò chơi nhé." Người làm đào tạo nào cũng từng nghe câu này. Và rất nhiều buổi học có trò chơi thật: vỗ tay, chuyền bóng, đố vui có quà. Lớp cười rộn ràng. Nhưng khi hỏi học viên rút ra được gì từ trò chơi đó, câu trả lời thường là "vui ạ".
Tương tác không phải mục tiêu. Tương tác là phương tiện để học viên suy nghĩ, nói ra, làm thử nhiều hơn trong buổi học. Bài này đi qua ba công cụ quen thuộc nhất của người đứng lớp: hoạt động phá băng, câu hỏi, và niềm vui. Với mỗi công cụ, câu hỏi chung là: nó phục vụ mục tiêu học tập nào?
Mục lục
Niềm vui có giúp học tốt hơn không?
Câu hỏi dẫn: vui có phải là lãng phí thời gian học?
Trong số TD at Work "Cement Learning With Fun" (2025), tác giả Paige Parker Salazar dẫn tổng quan nghiên cứu của hai giáo sư Michael Tews và Raymond Noe năm 2019: các chương trình đào tạo có phương pháp vui nhộn thì hấp dẫn hơn và người học học được nhiều hơn. Theo tổng hợp nghiên cứu được Salazar trình bày, khi đào tạo vui, người học gắn kết và có động lực hơn, tiếp thu nhiều kiến thức, kỹ năng hơn, nhớ tốt hơn, hợp tác với bạn học nhiều hơn, và có phản hồi tích cực hơn về trải nghiệm học.
Nhưng có một điều kiện quan trọng mà các nhà nghiên cứu nhấn mạnh: yếu tố vui phải giúp đạt mục tiêu học tập mà giảng viên đặt ra. Và niềm vui chỉ tồn tại trong một môi trường tích cực, nơi người học cảm thấy an toàn tâm lý.
Phá băng: chọn theo mục đích, không theo sở thích
Câu hỏi dẫn: hoạt động mở đầu này giúp gì cho phần còn lại của buổi học?
Số TD at Work "Icebreakers: Be Strategic" trong bộ Train the Trainer phân biệt ba loại hoạt động phá băng:
| Loại | Mục đích | Khi nào dùng |
|---|---|---|
| Làm quen | Biết tên, vai trò, điểm chung | Lớp mới, người học chưa quen nhau |
| Dẫn vào chủ đề | Khơi kinh nghiệm, quan điểm của người học về nội dung sắp học | Đầu buổi hoặc đầu mỗi phần mới |
| Vận động | Tạo năng lượng, thay đổi trạng thái | Sau giờ nghỉ, khi lớp đuối |
Hoạt động phá băng còn có một lợi ích ít người để ý: giúp giảng viên đọc lớp. Ai đã quen ai, thái độ với chủ đề thế nào, năng lượng đang ở mức nào. Những điều đó giúp điều chỉnh phần còn lại của buổi học.
Khi chọn hoạt động, cần cân nhắc thời điểm, quy mô lớp, thời lượng chương trình, cấp độ và mức quen biết của người học, yếu tố văn hóa, và hình thức trực tiếp hay trực tuyến. Với lớp lãnh đạo cấp cao, hoạt động "nhảy múa vận động" thường phản tác dụng. Một câu hỏi suy ngẫm sâu về chủ đề thường hiệu quả hơn.
Salazar có một ví dụ hay về phá băng dẫn vào chủ đề cho lớp quản trị thay đổi. Học viên được hướng dẫn vẽ một dòng suối êm đềm, cây cối, mặt trời, rồi vẽ một chiếc thuyền. Sau đó giảng viên đổi giọng, yêu cầu thêm đá ngầm, nước xoáy, mây đen, sấm chớp. Câu hỏi chốt: "Bạn có hài lòng với chiếc thuyền của mình không?" Hầu hết đã vẽ thuyền chèo hay thuyền buồm, những chiếc sẽ vỡ trong dòng nước dữ. Từ đó, cả lớp bàn về việc thay đổi giống như vượt thác thế nào.
Câu hỏi: công cụ tương tác mạnh nhất, nếu biết điều phối
Câu hỏi dẫn: vì sao luôn chỉ có vài người trả lời câu hỏi của giảng viên?
Một câu hỏi hay mà hỏi sai cách thì vẫn chỉ có hai ba người quen phát biểu trả lời, phần còn lại của lớp chờ. Salazar dẫn nhận xét của nhà giáo dục David Sousa: gọi người giơ tay đầu tiên là ra tín hiệu cho những người nhớ chậm hơn ngừng suy nghĩ.
Trong các khóa đào tạo giảng viên nội bộ, mình hay dùng năm kỹ thuật điều phối câu hỏi sau:
| Kỹ thuật | Cách làm | Dùng khi |
|---|---|---|
| Hỏi đích danh | Hỏi cụ thể một người | Muốn mời người có kinh nghiệm phù hợp, hoặc mời người ít nói một cách nhẹ nhàng |
| Hỏi dừng | Hỏi xong, dừng lại một khoảng để mọi người suy nghĩ | Câu hỏi cần động não, không phải nhớ lại |
| Hỏi chuyền | Hỏi một người, rồi mời người khác bổ sung, rồi người khác nữa | Muốn nhiều góc nhìn, muốn cả lớp lắng nghe nhau |
| Hỏi loại trừ | Hỏi cả lớp, trừ những người đã biết câu trả lời hoặc muốn để họ trả lời cuối | Lớp có vài người "trả lời hết", cần mở cơ hội cho người khác |
| Chuyển tiếp câu hỏi | Nhận câu hỏi từ học viên rồi chuyển lại cho lớp | Muốn lớp tự tìm câu trả lời trước khi giảng viên chốt |
Kỹ thuật quan trọng nhất và khó nhất là hỏi dừng. Salazar nhắc rằng người điều phối giỏi phải thoải mái với khoảng lặng, kể cả khi học viên thấy không thoải mái. Khoảng lặng vài giây là lúc người học đang nghĩ.
Niềm vui có mục đích: những cách làm cụ thể
Câu hỏi dẫn: làm sao để buổi học vui mà vẫn học được?
Salazar chia sẻ nhiều cách đưa niềm vui vào buổi học. Mình chọn ra những cách dễ áp dụng nhất:
- Cho học viên đứng dậy và di chuyển. Sousa viết rằng ngồi quá 20 phút làm máu dồn xuống chân, đứng dậy vận động giúp não được cung cấp máu nhiều hơn. Thay vì giơ tay bình chọn, hãy cho học viên di chuyển về các góc phòng theo câu trả lời.
- Chia đội từ sớm với buổi học dài, trộn người khác tính cách, khác thế hệ, khác đơn vị. Cho các đội đặt tên, khẩu hiệu.
- Thi đua ngắn khi nội dung nặng hoặc buổi học dài hơn 4 tiếng: câu đố, đoán nhanh có giới hạn thời gian, giúp não nghỉ rồi quay lại nội dung sâu.
- Kể chuyện, đặc biệt chuyện về chính sai lầm của giảng viên. Sự chân thật của người dạy tạo không khí để học viên cởi mở.
- Đóng vai với tình huống thật. Hỏi chuyên gia để chọn tình huống học viên gặp thường xuyên. Tình huống càng thật, đóng vai càng có giá trị và càng vui.
- Kiểm tra kiến thức bằng trò chơi như bình chọn ẩn danh, đố vui theo đội. Không bao giờ chỉ đích danh một người để kiểm tra trước lớp.
Salazar cũng nhắc: hãy hiểu phong cách của học viên. Lãnh đạo cấp cao có thể coi trò chơi là phí thời gian, người hướng nội có thể ngại hoạt động đội. Hãy tìm hiểu nhóm học viên trước, và chọn hoạt động phù hợp nhưng không rập khuôn. Buổi học cũng là cơ hội để người học bước ra khỏi vùng an toàn một chút.
Đo mức tham gia chủ động của lớp học
Câu hỏi dẫn: làm sao biết buổi học có thật sự "tương tác"?
Số TD at Work "Improve Training With Active Engagement" của Adam Hockman gợi ý một cách nhìn rất cụ thể: đếm số lần người học phản hồi chủ động, như nói, viết, thao tác, bình chọn, trao đổi cặp, và quan sát cách giảng viên phản hồi lại.
Khi dự giờ, thay vì nhận xét "buổi học khá sôi nổi", hãy ghi:
- Đoạn dài nhất không có phản hồi chủ động của học viên là bao nhiêu phút?
- Giảng viên khen cụ thể (nêu rõ học viên làm đúng điều gì) hay chỉ khen chung "tốt lắm"?
- Khi học viên trả lời sai, giảng viên sửa thế nào, có kiên trì đến khi học viên trả lời đúng không?
Những lỗi hay gặp ở giảng viên gồm: lấp kín mọi khoảng lặng, chuyển hoạt động khi lớp còn lúng túng, đứng yên một chỗ thay vì đi quanh quan sát các nhóm.
Những điều cần nhớ
- Tương tác là phương tiện để học viên nghĩ, nói, làm nhiều hơn, không phải mục tiêu.
- Chọn hoạt động phá băng theo mục đích: làm quen, dẫn vào chủ đề, hay vận động. Luôn có phương án an toàn.
- Dùng năm kỹ thuật điều phối câu hỏi, và tập thoải mái với khoảng lặng.
- Niềm vui giúp học tốt hơn khi được thiết kế để phục vụ mục tiêu học tập.
- Đo tương tác bằng số lần phản hồi chủ động, không bằng cảm nhận "lớp sôi nổi".
Câu hỏi thường gặp
Lớp trực tuyến thì phá băng thế nào?
Dùng khung chat, bình chọn, bảng trắng trực tuyến, phòng thảo luận nhỏ. Ví dụ: mời học viên gõ tên vào góc bảng trắng tương ứng với câu trả lời, thay cho việc di chuyển về góc phòng.
Học viên không chịu đóng vai thì sao?
Salazar gợi ý chuyển thành nghiên cứu tình huống: các nhóm nhỏ đọc tình huống, thảo luận, cử đại diện trình bày. Học viên vẫn phải xử lý tình huống nhưng áp lực thấp hơn.
Có nên tặng quà khi chơi trò chơi?
Quà nhỏ tạo không khí vui, nhưng đừng để quà trở thành trọng tâm. Ghi nhận trước lớp và cho đội thắng chia sẻ cách làm thường có giá trị học tập hơn.
Tài liệu tham khảo
- Salazar, P.P. (2025). Cement Learning With Fun. TD at Work, ATD Press.
- Icebreakers: Be Strategic. TD at Work, trong Train the Trainer, 2nd Edition, Volume 1. ATD Press, 2024.
- Hockman, A. Improve Training With Active Engagement. TD at Work, trong Train the Trainer, 2nd Edition, Volume 1. ATD Press, 2024.
- Tews, M.J., Noe, R.A. (2019). Does Training Have to Be Fun? A Review and Conceptual Model of the Role of Fun in Workplace Training. Human Resource Management Review, 29(2), 226–238.
- Sousa, D.A. (2006). How the Brain Learns, 3rd ed. Corwin Press.